ciemiężyca czarna

Nazwa polska: ciemiężyca czarna   

Nazwa łacińska: Veratrum nigrum L.

Rodzina:  melantkowate Melanthiaceae

 

Status i ochrona prawna:

Kategoria zagrożenia na Lubelszczyźnie: EN

Kategoria zagrożenia w Polsce: CR

Ochrona prawna: ścisła

Rys. Marta Sapko

Morfologia i biologia

Wysoka bylina o mocnej, stosunkowo grubej łodydze, która jest górą owłosiona. Dorasta do ok. 130 cm wysokości. Ma grube i krótkie kłącza. Jej liście są nagie, dolne szerokoeliptyczne, zwężające się u nasady i całobrzegie, górne równowąskolancetowate. Wszystkie liście nagie. Czerwonobrunatne kwiaty składają się z podłużnie eliptycznych, tępo zakończonych działek okwiatu o długości ok. 5 mm. Kwiatostan ma kształt wiechy. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Owocem jest naga, jajowata trójkanciasta torebka.

Siedlisko

Ciemiężyca czarna rośnie na podłożu zasobnym w węglan wapnia, w ciepłych postaciach grądów nawiązujących składem florystycznym do świetlistych dąbrów. Preferuje miejsca widne tj. polany, śródleśne drogi, okrajki, a nawet murawy kserotermiczne.

Rozmieszczenie geograficzne

Ciemiężyca czarna jest gatunkiem południowo eurosyberyjskim (Zając, Zając 2009). Występuje od Francji, przez Bałkany po wschodnie krańce Azji. W Polsce osiąga północno-zachodnią granice swego zasięgu (Kucharczyk 2014).

Występowanie w Polsce i na Lubelszczyźnie

W Polsce występuje jedynie na Wyżynach Lubelskiej i Wołyńskiej oraz na Polesiu Wołyńskim. Podawana była również z wschodniej części Wyżyny Małopolskiej lecz istnienie stanowisk w tym regionie poddawane jest w wątpliwość (Kucharczyk 2014). Na Lubelszczyźnie notowany był na kilkunastu stanowiskach: Okszów, Kumów Majoracki, Białopole, Teresin, Putnowice Dolne, Maziarki, Wychody, Wólka Wieprzecka, Zwierzyniec, Motycz Leśny, Sitno, Hrubieszów, Komarów, Tyszowce, Tomaszów Lubelski, Jarczów i Łabunie (Zając, Zając 2001). Obecnie ciemiężyca czarna rośnie na 8 stanowiskach: w Łabuniach, w Lasach Strzeleckich, w Teresinie k. Białopola, w Tuczapach k. Mircza, w Kątach, Niedzieliskim Lesie i Lesie Serwitut k. Wychodów oraz w Tarnoszynie (Wójciak 2018 – inf. ustana Dąbrowska, Cwener  2019 –inf. ustna).

Liczebność populacji

W 2019 roku liczebność populacji w Łabuniach szacowano na 600 osobników, na trzech stanowiskach w okolicach Wychodów obserwowano w Niedzieliskim Lesie i w Lesie Serwitut po ok. 150 osobników, w murawie kserotermicznej w Kątach 120 osobników. Populacja w Lasach Strzeleckich liczyła 180 osobników. W Tuczapach i w Tarnoszynie rosło po ok 10 osobników, w Teresinie pozostał 1 osobnik.

Zagrożenia i wskazania ochronne

Głównym zagrożeniem dla ciemiężycy czarnej jest nadmierne zacienienie jej stanowisk. Nadmierne zwarcie koron drzew i krzewów ogranicza ilość światła docierającego do runa i ciemiężycy czarnej, co ogranicza jej kwitnienie. Ciemiężyce rosnące w cieniu kwitną mniej obficie lub nie kwitną wcale. W celu utrzymania populacji ciemiężycy czarnej należałoby poprawić warunki świetlne na stanowiskach tego gatunku poprzez wycinanie krzewów w warstwie podszytu i utrzymywanie niepełnego zwarcia koron drzew. Jednak nadmierne prześwietlenie może przynieść odwrotne od zamierzonych skutki, spowodować wzrost jeżyn i krzewów zwłaszcza derenia i pogorszyć warunki rozwoju ciemiężycy czarnej.  

 

Źródła informacji

Informacja ustna od:

Janusz Wójciak, Agnieszka Dąbrowska, Anna Cwener

Dane publikowane:

Kucharczyk M. 2014. Veratrum nigrum L. Ciemiężyca czarna. w: Kaźmierczakowa R., Zarzycki K., Mirek Z. (red.) Polska Czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe, IOP PAN Kraków, s. 582-584.

Zając A., Zając. M. (eds.). 2001. Distribution Atlas of vascular plants in Poland. Nakładem Pracowni Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.

Zając M., Zając A. 2009. Elementy geograficzne rodzimej flory Polski – The geographical elements of native flora of Poland. Nakładem Pracowni Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki UJ.