nadwodnik okółkowy

 

Nazwa polska: nawodnik okółkowy

Nazwa łacińska: Elatine alsinastrum L.

Rodzina: nadwodnikowate Elatinaceae

 

Status i ochrona prawna:

Kategoria zagrożenia na Lubelszczyźnie: VU

Kategoria zagrożenia w Polsce: EN

Kategoria zagrożenia w Europie: NT

Ochrona prawna: częściowa

Rys. Marta Sapko

Morfologia i biologia

Roczna roślina o nagiej, dętej łodydze nawet do 100 długiej, wzniesionej lub podnoszącej się, w dole rozgałęzionej. Występuje w dwóch formach siedliskowych lądowej i podwodnej. Forma lądowa ma listki jajowate lub lancetowate, dorastające 1 cm, siedzące po 3 w okółku. Liście łodyg znajdujących się pod wodą są równowąkolancetowate, do 4 cm długie, po 8-16 w okółku. Kwiaty wyrastają w kątach liści na łodygach nadwodnych, drobne, czterokrotne. Płatki korony zielonobiałe, niewiele większe od działek kielicha. Okres kwitnienia trwa od lipca do września. Owocem jest wielonasienna, kulista torebka.

 

Siedlisko

Nawodnik okółkowy występuje na mulistej, nagiej, okresowo zalewane glebie na brzegach rzek, stawów, w zagłębieniach i bruzdach oraz na brzegach śródpolnych oczek wodnych i lejów krasowych. Współtworzy efemeryczne zbiorowiska roślin rocznych (terofitów) wykształcające się na mulistych brzegach zaliczane do związku Elatini-Eleocharition ovatae.

Rozmieszczenie geograficzne

Nawodnik okółkowy jest gatunkiem zachodnioeurosyberyjsko-śródziemnomorskim (Zając, Zając 2009). Występuje od Skandynawii na północy po północną Afrykę na południu i od Hiszpanii na zachodzie po środkową Syberię na wschodzie (Popiela i in. 2014).

Występowanie w Polsce i na Lubelszczyźnie

W Polsce podawany był z około 125 stanowisk skupionych w środkowej, zachodniej i południowo-wschodniej części kraju, z czego większość ma prawdopodobnie wartość historyczną (Popiela i in. 2014). Na Lubelszczyźnie podawany z Wyżyny Lubelskiej z: Krzaka, Bortatycz, Kolonii Wielącza, Zarudzia, z Wyżyny Wołyńskiej m.in. z: Zawalowa, Adeliny, Sahrynia, Sahrynia Kolonii, Andrzejówki, Łaskowa, Starej Wsi, Dołhobyczowa, Setnik, Poturzyna, Mielnik, Zamłynia, Żernik oraz z Dynisk Starych na Równinie Bełskiej (Michalczuk 2012 – inf. ustna, Krawczyk i in. 2016). Duża liczba stanowisk obserwowana była także w obrębie Polesia Wołyńskiego (Krawczyk 2020 – inf. ustna.).

Liczebność populacji

Oszacowanie liczebności populacji nawodnika okółkowego jest trudne. W sprzyjających warunkach pojawia się w dziesiątkach a nawet setkach, czy tysiącach osobników, zaś w niekorzystnych warunkach nie pojawia się wcale. Okresy suszy przeczekuje w postaci nasion. Na znanych na Lubelszczyźnie stanowiskach w latach 2010-2012 nawodnik okółkowy występował obficie, w ostatnich latach (2013-2019) zbiorniki wodne, w których rósł wyschły, zostały zaorane i nie obserwowano tego gatunku, jednak  utrzymuje się on w glebowym banku nasion (Krawczyk 2020 – inf. ustna).

Zagrożenia i wskazania ochronne

Nawodnik okółkowy rośnie na siedliskach nietrwałych, niestałe są też miejsca jego występowania stąd trudno wskazać działania ochronne. Na pewno zagrożeniem dla gatunku jest niszczenie jego siedlisk, osuszanie (meliorowanie) i zajmowanie pod uprawę śródpolnych zagłębień i zbiorników wodnych. W celu utrzymania gatunku należałoby chronić jego siedliska, nie osuszać mimo, że w latach suchych same zanikają, a o ile to możliwe pogłębiać obniżenia by utrzymać w nich odpowiednie warunki wodne. Nasiona należy zabezpieczać w banku nasion.

 

Źródła informacji

Informacja ustna od:

Rafał Krawczyk, Wiaczesław Michalczuk

Dane publikowane:

Krawczyk R., Cwener A., Michalczuk W., Zubel R. 2016. Ephemeral wetlands communities of Isoëto-Nanojuncetea classnew data from south-eastern Poland. Biodiversity. Research and Conservation (Biodiv. Res. Conserv.) 42:41-54.

Popiela A., Lysko A., Michalczuk W., Konopska K., 2014. Elatine alsinastrum L. nawodnik okółkowy. w: Kaźmierczakowa R., Zarzycki K., Mirek Z. (red.) Polska Czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe, IOP PAN Kraków,  s. 278-280.

Zając M., Zając A. 2009. Elementy geograficzne rodzimej flory Polski – The geographical elements of native flora of Poland. Nakładem Pracowni Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki UJ.